Zabytki

Gminna Ewidencja Zabytków

   W obszarze gminy występują dość licznie zachowane obiekty zabytkowe, najcenniejsze są objęte ochroną prawną. W rejestrze zabytków województwa lubelskiego znajduje się 14 obiektów, zaś w ewidencji dóbr kultury figurują 43 obiekty. Obiekty zabytkowe znajdują się na obszarze całej gminy, największa ilość skupia się na terenie ośrodka gminnego Józefów nad Wisłą, a w dalszej kolejności w miejscowościach: Prawno, Rybitwy, Mazanów. Na bogactwo wartości kulturowych gminy wpływa samo położenie nad Wisłą i na szlakach komunikacyjnych, które sprzyjało procesom osiedleńczym i rozwojowi cywilizacyjnemu na tym obszarze.
W oparciu o materiały archiwalne, w granicach gminy zlokalizowano 120 stanowisk archeologicznych. Zgodnie z Archeologicznym Zdjęciem Polski – zabytki archeologiczne liczą 65 stanowisk, aż 48 z nich stanowi świadectwo pradziejowego i wczesnośredniowiecznego osadnictwa. Wczesne średniowiecze (do XIII wieku) reprezentowane jest na 23 stanowiskach, z czego 12 o charakterze osady. Osadnictwo z tego okresu koncentruje się w miejscowościach: Chruślina, Niesiołowice, Rybitwy, Kaliszany, Kaliszany Kolonia, Basonia i Spławy. Okres średniowiecza (o metryce XV-XVI -wiecznej) oznaczono na 16 stanowiskach (w tym na 5 o charakterze osady). Nie ma stanowisk archeologicznych znajdujących się w rejestrze zabytków.
Zasoby zabytkowe z okresu nowożytnego obejmują przede wszystkim zabytki architektury rezydencjonalnej, folwarcznej, sakralnej, techniki i użyteczności publicznej oraz urbanistyki i ruralistyki. Ścisłą ochroną konserwatorską są objęte:
– zespół klasztorny pobernardyński w Józefowie nad Wisłą, (fotgrafia, fotografia, fotografia)
– zespół kościelny w miejscowości Rybitwy,
– zespół dworsko-parkowy w Józefowie nad Wisłą, (fotografia , fotografia , fotografia )
– kaplica grobowa rodziny Bojarskich w miejscowości Prawno.
Znacznie liczniejszy jest zakres pośredniej ochrony konserwatorskiej, na uwagę zasługuje zwłaszcza zabytkowy układ urbanistyczny dawnego miasta Józefowa. Miasto powstało na „surowym korzeniu”, założone na prawie magdeburskim na gruntach wsi Kolczyn w 1687 r. W przywileju lokacyjnym, zatwierdzonym przez króla Jana III Sobieskiego ustanowione zostały dwa dni targowe oraz 5 jarmarków w roku. Józefów uzyskał bardzo regularny układ miejski z rynkiem na planie zbliżonym do kwadratu. Powierzchnia miasta od momentu lokacji, aż do utraty praw miejskich tj. od II połowy XIX w. nie uległa zmianie. Prawdopodobnie w pierwszych latach istnienia miasta w centrum rynku stanął barokowy ratusz miejski (fotografia, fotografia ), który uległ częściowemu zniszczeniu w 1881 r. wskutek pożaru miasta, a ostatecznie zniszczony został w czasie II wojny światowej. W II połowie XVIII w. Józefów posiadał komorę celną, a przez miasto przebiegały trakty handlowe, tu odbywała się przeprawa przez Wisłę. Z I połowy XVII w. pochodzi wzmianka o browarach, usytuowanych nad Wisłą. W pierwszej połowie XIX w. odnotowano istnienie apteki, szpitala, szkoły żydowskiej dla dzieci i powstanie szkoły elementarnej. Po powstaniu styczniowym w 1868 r. Józefów podobnie jak szereg miasteczek w zaborze rosyjskim traci prawa miejskie.
Dzisiejszy charakter zabudowy Józefowa, poza dobrze zachowanym układem urbanistycznym nie przypomina dawnej zabudowy miasteczka, reliktowo zachowała się murowana zabudowa z okresu międzywojennego w rynku oraz przy głównych ulicach. Dobrze zachowany jest układ szachownicowy rynku z ulicami zatylnymi oraz ulicami wylotowymi – dawnym traktami. Rynek stracił swoją czytelność poprzez wprowadzenie zadrzewionego skweru oraz przystanku autobusowego z budynkiem dworca.
Atrakcyjność Józefowa nad Wisłą wynika z wartości historycznych i krajobrazowych. Na uwagę zasługuje zachowana kompozycja przestrzenna prywatnego miasta wraz siedzibą właścicieli dóbr i miasta – pałacem, nazywanym często „zamkiem”, który powstał jednocześnie z założeniem miasta. Na początku XX w. pałac był w stanie ruiny. Przed drugą wojną światową pałac został przebudowany, zniszczenia wojenne spowodowały, że w latach 60 – tych obiekt poddano generalnemu remontowi. Zespół dworsko – parkowy jest usytuowany w strefie krawędziowej doliny Wisły, na północny zachód od rynku. Został wpisany do rejestru zabytków województwa lubelskiego, stanowi przykład kompozycji przestrzennej z I poł. XIX w. zharmonizowanej z miejscowym krajobrazem nadwiślańskim i dworem z k. XIX w. Najcenniejszą budowlą osady Józefów jest zespół klasztorny pobernardyński, obejmujący barokowy kościół i klasztor bernardyński. W skali zespołu urbanistycznego Józefowa wieże kościoła i bryła klasztoru stanowią ważną, charakterystyczną dominantą architektoniczną.
Z architektury folwarcznej, poza ośrodkiem gminnym zachował się zespół w Mazanowie: położony na lewym zboczu doliny Wyżnicy. W poł. XIX w. kolejny właściciel założył w nim fryszerki żelaza, zakład produkował żelazo pudlingowe i walcowane, przy zakładzie funkcjonowała tokarnia i gwoździarnia. Z obiektów folwarcznych zachował się czworak, a także 3 murowane obiekty gospodarcze z przełomu XIX/XX w., nad stawami zachowały się pozostałości parku dworskiego. Zespół znajduje się w ewidencji zabytków. Nie zachowały się żadne ślady folwarków: w Owczarni, Nieszawie, Wałowicach, Mariampolu.

   Najliczniej reprezentowane są zabytki architektury sakralnej i ludowej. Poza w/w zespołami kościelnymi wpisanymi do rejestru zabytków, w ewidencji zabytków figuruje zespół kościoła parafialnego w Boiskach Starych i w Prawnie. Na terenie gminy znajduje się kilkadziesiąt kapliczek przydrożnych i krzyży, nie tylko wiekowych, ale również współczesnych zasługujących na uwagę. Upamiętniają one m.in. tragiczne wydarzenia (np. epidemie, miejsca zabójstw, wypadków) lub były wznoszone przez fundatorów zgodnie z miejscową tradycją. Stanowią one nie tylko przejaw kultu religijnego, ale również służą podtrzymaniu miejscowych tradycji i są elementem tożsamości wsi.
Na terenie Gminy Józefów nad Wisłą zachowało się niewiele zabytków techniki godnych uwagi konserwatorskiej. Z kilku młynów wodnych, które funkcjonowały na Potoku Podlipie i na rzece Wyżnicy, praktycznie – jeden w Prawnie zachował się w pierwotnej formie z k.XIX w., obecnie przerobiony na elektryczny. Ponadto z obiektów zabytkowych warto wymienić: wiatrak holenderski w Józefowie z II poł. XVIII w. (w formie ruiny), kuźnię w zespole folwarcznym w Józefowie, kuźnię we wsi Basonia, cegielnię w Rybitwach a także szkutnictwo. We wsi Basonia i Wałowice były małe promy – krypy budowane w celu przewożenia płodów rolnych, bydła i sprzętu rolniczego przez Wisłę na grunty, które w wyniku zmiany koryta Wisły znalazły się na lewym brzegu rzeki. Obecnie, na skutek zbycia zawiślańskich gruntów, oryginalne promy stały się zbędne. Niestety nie zachował się żaden warsztat szkutniczy.
Dogodne położenie obszaru gminy sprzyjało rozwijaniu się wczesnego osadnictwa, obecnie ruralistyka także należy do najwyższych wartości krajobrazu zabytkowego gminy. Starym szlakiem handlowym (aktywnym już w okresie wpływów rzymskich, jak potwierdzają znaleziska archeologiczne), funkcjonującym w okresie wczesnego średniowiecza był szlak wodny – rzeka Wisła. Wzdłuż rzeki, od południa powstawały wsie: Wałowice, Basonia, Nieszawa, Kolczyn, Łopoczno, Kaliszany. Starą wsią są Rybitwy położone u ujścia Wyżnicy do Wisły. Szczególnie interesujące są przekazy dotyczące lokacji szlacheckiej wsi Chruślina i próba lokacji prywatnego miasta Prawno. Dawny układ drożny Mazanowa połączony aleją z zespołem folwarcznym, który znajduje się w ewidencji zabytków.
Obecnie nie można już mówić o wsiach z dużym nasyceniem zabytków budownictwa drewnianego, wyjątek stanowi wieś Bór w dolinie Wyżnicy, gdzie obok dużej ilości obiektów drewnianych: domów, stodół, spichlerzyków zachowały się w zagrodach drewniane żurawie. Stanowi to dobry przykład podtrzymania tradycji. Stosunkowo dużo drewnianych obiektów (domów z okiennicami i zdobionymi narożami) o ładnej bryle i dobrze utrzymanych występuje w Idalinie i Chruślankach Józefowskich, a także w Chruślanach Mazanowskich czy Wólce Kolczyńskiej. W Rybitwach, dzięki dostępności skał węglanowych, znaczna ilość budynków gospodarczych budowana była z kamienia, jednak ich stan techniczny jest zły i sukcesywnie obiekty te są rozbierane i wyburzane.
Świadectwem historii najnowszej są cmentarze i mogiły, wyjątkowo liczne w obszarze gminy. Znajdują się czynne 3 cmentarze parafialne rzymsko-katolickie – w Rybitwach, w Prawnie i w Boiskach. Pozostałe to cmentarze zamknięte i miejsca pamięci: kirkut w Józefowie, 2 cmentarze kolonistów niemieckich (w Miłoszówce i Stasinie), 4 cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej (w Mazanowie w Chruślankach Józefowskich, Rybitwach (w południowo-wschodnim narożu cmentarza parafialnego) i w Prawnie (północna część cmentarza parafialnego) oraz mogiła i pomnik powstańców z 1863 r. w Chruślinie. Wszystkie cmentarze są objęte pośrednią ochroną konserwatorską. Interesujące i liczne są pomniki upamiętniające zrywy narodowowyzwoleńcze w XIX w. (kapliczka w Józefowie nad Wisłą i pomnik w Boiskach) oraz tragiczne wydarzenia z okresu II wojny światowej.
O walorach krajobrazowych gminy Józefów, świadczy fakt, że przeważająca część jej obszaru jest objęta różnymi formami ochrony krajobrazowej. Na terenie gminy dominuje harmonijny krajobraz rolniczy. Wierzchowiny, stoki wzniesień i zbocza dolin pokryte są uprawami polno-ogrodniczymi. Szczególnie duży areał na terenie gminy zajmują sady, co stanowi cechę charakterystyczną w krajobrazie. Tradycje sadownicze są tutaj stare, a na uwagę zasługuje fakt, że w roku 1902 został założony w Józefowie przez Konstantego Przewłockiego i Konstantego Buczyńskiego największy w Polsce sad ( 60 000 drzew).
Najbardziej interesujący i godny podkreślenia ze względu na wartości krajobrazowe jest zachodni, nadwiślański pas obszaru gminy. Atrakcję stanowi Małopolski Przełom Wisły z wysokim stromym brzegiem rzeki, w którym odsłaniają się węglanowe skały podłoża kredowego. Odsłonięcia geologiczne coraz młodszych skał kończących erę mezozoiczną uznawane jest za jedno z najpiękniejszych w Europie, a można je najefektywniej podziwiać spływając Wisłą na północ, z biegiem rzeki.